Düzce'nin tarihî mezar taşları ne anlatıyor? Şehrin sessiz arşivi

Düzce'nin merkezinden Konuralp ve Akçakoca'ya uzanan tarihî mezar taşları, yüzyıllardır kentin geçmişine ışık tutuyor. Düzce Hür Haber'in hazırladığı bu özel dosya, taşların anlattığı aileleri, eski meslekleri, sembolleri ve şehir hafızasını bir araya getiriyor.

Düzce’nin merkezinden Konuralp ve Akçakoca’ya kadar uzanan tarihî mezar taşları; yalnızca geçmişte yaşamış kişilerin adlarını değil, şehrin ailelerini, mesleklerini, sosyal yapısını, sanat anlayışını ve değişen dilini de günümüze taşıyor. Sarıklı ve fesli başlıklardan bitkisel bezemelere, Osmanlıca kitabelerden aile lakaplarına kadar her ayrıntı, Düzce’nin sessiz arşivinde farklı bir hikâyeye işaret ediyor. Bir mezar taşı ilk bakışta yalnızca bir isim ile doğum ve ölüm tarihinden oluşuyor gibi görünebilir. Oysa tarihî taşlar dikkatle incelendiğinde, üzerinde bulunduğu dönemin sosyal hayatına ilişkin çok daha geniş bilgiler sunabiliyor. Kişinin ailesi, lakabı, mesleği, toplumdaki yeri, yaşadığı dönem, ölümüne ilişkin ifadeler, dua kalıpları ve taşın süsleme biçimi geçmişin izlerini günümüze taşıyabiliyor. Düzce Hür Haber, resmî kültür envanterleri ve ulaşılabilir akademik çalışmaları inceleyerek Düzce’nin tarihî mezar taşlarının kent hafızası açısından taşıdığı anlamı kapsamlı bir dosyada bir araya getirdi. Düzce’nin sessiz arşivi neden mezarlıklarda saklı? Yazılı arşivler, nüfus kayıtları ve resmî belgeler bir kentin geçmişini anlamanın temel kaynakları arasında yer alıyor. Ancak mezar taşları, resmî belgelerde bulunmayan kişisel ve toplumsal ayrıntıları da koruyabiliyor. Taşların üzerinde şu tür bilgilere rastlanabiliyor: Ölen kişinin adı ve aile bağı, Doğum veya ölüm tarihi, Lakap ve sülale adı, Meslek veya unvan, Dua ve Fatiha isteği, Şiir, mani veya öğüt niteliğindeki sözler, Askerlik, şehitlik veya toplumsal konuma ilişkin ifadeler, Bitkisel, geometrik ve dinî bezemeler, Taşın yapıldığı malzeme ve dönemin sanat anlayışı. Bu nedenle tarihî mezar taşları yalnızca kabirde yatan kişiyi tanıtan işaretler değil; dil, sanat, kültür ve şehir tarihi açısından belge niteliği taşıyan eserler olarak değerlendiriliyor. Düzce Şehir Mezarlığı’nda 16 Osmanlı dönemi mezar taşı bulunuyor Kültür ve Turizm Bakanlığının kültür envanterinde yer alan bilgilere göre, Düzce merkezdeki şehir mezarlığında 16 adet Osmanlı dönemi mezar taşı bulunuyor. 17, 18 ve 19. yüzyıllarla ilişkilendirilen bu taşların Osmanlıca yazıtlı, genellikle sarıklı ve bitkisel bezemeli örneklerden oluştuğu belirtiliyor. Bu kayıt, Düzce merkezde günümüze ulaşan mezar taşlarının kentin Osmanlı dönemindeki sosyal ve kültürel geçmişini anlamak açısından somut bir kaynak oluşturduğunu gösteriyor. Düzce merkezdeki tarihî taşlara ilişkin resmî kayıt Taş sayısı: 16 Kültür dönemi: Osmanlı Tarihlendirme: 17, 18 ve 19. yüzyıllar Öne çıkan özellikler: Osmanlıca yazıt, sarıklı başlık ve bitkisel bezeme Mezar taşı başlıkları ne anlatıyor? Osmanlı mezar taşlarının en dikkat çekici bölümlerinden biri, taşın üst kısmındaki başlık biçimleri. Erkek mezar taşlarında sarık, kavuk, fes ve farklı serpuş biçimleri görülebiliyor. Kadın mezar taşlarında ise başlık yerine bitkisel tepelikler, çiçekler veya süslemeler öne çıkabiliyor. Düzce Şehir Mezarlığı üzerine yapılan akademik incelemede tarihî taşlarda örfi kavuk ve fes biçimli başlıkların bulunduğu belirtiliyor. Başlık biçimleri bazı durumlarda kişinin yaşadığı dönem, toplumsal çevresi veya meslek grubu hakkında ipucu sunabiliyor. Ancak yalnızca başlığa bakarak kişinin mesleğini kesin biçimde belirlemek her zaman mümkün değil. Örneğin fes, Osmanlı’nın son döneminde toplumun geniş kesimleri tarafından kullanıldığı için fesli bir mezar taşını doğrudan belirli bir meslekle ilişkilendirmek yanıltıcı olabilir. Bu nedenle tarihî taşlar değerlendirilirken başlık, kitabe, tarih, aile bilgisi ve diğer süslemelerin birlikte incelenmesi gerekiyor. Sarık ve kavuk her zaman aynı anlama gelmiyor Sarıklı veya kavuklu mezar taşları, taşın biçimine ve dönemine bağlı olarak dinî, ilmî veya idarî çevrelerle ilişkilendirilebiliyor. Düzce Şehir Mezarlığı’ndaki bazı tarihî taşlarda görülen örfi kavukların ulema, kadı, müftü, imam, derviş veya şeyh gibi çevrelerle bağlantılı olabileceği akademik çalışmalarda değerlendiriliyor. Ancak bu bağlantının kesinleşebilmesi için taşın üzerindeki yazının okunması ve kişinin kimliğine ilişkin başka kayıtların da bulunması gerekiyor. Bir başlık biçimini görür görmez “Bu kişi kesinlikle imamdı” veya “Bu taş bir devlet görevlisine aittir” demek tarihsel açıdan güvenilir bir yaklaşım olmaz. Konuralp’te dört Osmanlı mezar taşı kayıt altında Düzce’nin tarihî yerleşimlerinden Konuralp’te de Osmanlı dönemine ait mezar taşları bulunuyor. Kültür envanterine göre Çiftepınarlar Mahallesi’ndeki Topçuoğlu aile mezarlığında dört Osmanlı dönemi mezar taşı yer alıyor. Bu taşlar arasında Topçuoğlu Mehmet Bey’e ait Hicrî 1236, Miladi 1821 tarihli mezar taşı dikkat çekiyor. Sarıklı, yazıtlı ve bitkisel bezemeli taş üzerinde çelenk benzeri süslemelerin de bulunduğu belirtiliyor. Konuralp örneği, tarihî mezar taşlarının yalnızca şehir merkezinde değil, Düzce’nin farklı yerleşimlerinde ve aile mezarlıklarında da korunduğunu ortaya koyuyor. Akçakoca’da eski ve yeni mezarlar yan yana Akçakoca, Düzce’nin tarihî mezar taşları bakımından öne çıkan ilçelerinden biri. Kültür envanterindeki kayıtlara göre Osmaniye Mahallesi’ndeki tarihî mezarlıkta 18, 19 ve 20. yüzyıllara ait sarıklı, serpuşlu ve bitkisel bezemeli Osmanlı mezar taşları bulunuyor. Bu alanda eski ve yeni mezarların yan yana bulunması, mezarlığın farklı dönemlerde kullanılmaya devam ettiğini gösteriyor. Kayıtlarda, Osmanlıca yazıtlı taşların en eski tarihlisinin Hicrî 1217, en yenisinin ise Hicrî 1308 olduğu belirtiliyor. Akçakoca’nın Yukarı Mahalle bölgesinde bulunan başka bir Osmanlı mezarlığında da 18, 19 ve 20. yüzyıllara ait sarıklı, serpuşlu ve bitkisel bezemeli taşlar yer alıyor. Bu mezarlıktaki Osmanlıca yazıtlı en eski taşın Hicrî 1204 tarihli olduğu kayıt altına alınmış durumda. Akçakoca’daki 1757-1758 tarihli taş ne söylüyor? Düzce yöresindeki mezar taşlarını tarih kaynağı olarak ele alan akademik çalışmada, Akçakoca’da bulunan Hacı Hüseyin Efendi’ye ait bir mezar taşı da inceleniyor. Hicrî 1170, Miladi 1757-1758 tarihli olduğu belirtilen taşta, Hacı Hüseyin Efendi’nin adı ile ruhuna Fatiha okunmasını isteyen kısa bir kitabenin bulunduğu aktarılıyor. Bu örnek, birkaç satırlık sade bir yazının bile yaklaşık üç asır önce Düzce yöresinde yaşamış bir kişinin adını günümüze taşıyabildiğini gösteriyor. Taşın üzerindeki ifade aynı zamanda dönemin mezar kitabesi geleneği, kullanılan dil ve dua biçimi hakkında da bilgi veriyor. Mezar taşlarında hangi ifadeler kullanılıyor? Düzce Şehir Mezarlığı üzerine hazırlanan akademik çalışmada, taşlarda isim ve tarih bilgilerinin yanı sıra farklı metin türlerine rastlandığı belirtiliyor. Bunlar arasında; “Hüvelbaki” gibi dünyanın geçiciliğini vurgulayan ifadeler, Fatiha okunmasını isteyen cümleler, Kişinin ailesini veya soyunu belirten bilgiler, Meslek ve lakaplar, Ölüm nedenine ilişkin açıklamalar, Şiir veya mani biçimindeki sözler, Dinî öğütler ve ölümün kaçınılmazlığını hatırlatan ifadeler yer alabiliyor. Bu yazılar, taşları yalnızca tarihî eser değil, aynı zamanda edebî ve folklorik metinler hâline getiriyor. Bir lakap şehir tarihine nasıl katkı sağlıyor? Geçmişte kişiler bugünkü resmî soyadı sisteminden farklı olarak aile adı, baba adı veya toplum içinde bilinen lakaplarıyla tanınabiliyordu. Mezar taşında bulunan bir lakap, o kişinin çevresindeki insanlar tarafından nasıl bilindiğini ve hangi aileyle ilişkilendirildiğini gösterebilir. Düzce Şehir Mezarlığı’nda incelenen taşlarda aile adlarının ve lakapların kullanıldığı örnekler bulunuyor. Bu bilgiler farklı nüfus, tapu, mahkeme veya aile kayıtlarıyla birlikte değerlendirildiğinde, kaybolmaya yüz tutmuş aile bağlarının ve yerel isimlerin izlenmesine yardımcı olabilir. Eski meslekler taşlarda yaşamaya devam ediyor Tarihî mezar taşlarının şehir hafızasına sunduğu en değerli bilgilerden biri de eski meslekler. Düzce Şehir Mezarlığı üzerine yapılan çalışmada bazı mezar taşlarında şu meslek ve tanımlamaların yer aldığı belirtiliyor: Kunduracı, Yemenici, Aşçı, Horozcu, Saatçi, Keresteci, Askerî görev ve rütbeler. Bu ifadeler, Düzce’nin geçmişteki üretim, ticaret ve gündelik yaşamına ilişkin önemli ipuçları sağlıyor. Örneğin bir saatçinin, kunduracının veya kerestecinin adı taş üzerinde yer aldığında yalnızca bir kişi değil, o dönemde şehirde var olan meslek grubu da kayıt altına alınmış oluyor. Mezar taşları Düzce’nin ticaret hayatını da anlatıyor Düzce, geçmişte tarımın, ormancılığın, kereste ticaretinin ve küçük el sanatlarının güçlü olduğu bir yerleşim olarak gelişti. Mezar taşlarında yer alan meslek adları, yazılı ekonomik kayıtlara tamamlayıcı bilgiler sunabilir. Keresteci, tütün tüccarı, kunduracı veya saatçi gibi ifadeler, belirli dönemlerde hangi mesleklerin toplumda görünür olduğunu gösterir. Ancak tek bir mezar taşından hareketle bütün şehir ekonomisine ilişkin kesin sonuç çıkarılamaz. Taşların sunduğu bilgiler, diğer arşiv belgeleriyle birlikte değerlendirilmelidir. Kadın mezar taşlarında hangi ayrıntılar öne çıkıyor? Kadınlara ait tarihî mezar taşlarında bitkisel bezemeler, çiçekler, saksı motifleri ve farklı tepelik biçimleri görülebiliyor. Bazı taşlarda kadın, kendi soyadından ziyade mensup olduğu aile veya eşinin adı üzerinden tanıtılmış olabiliyor. Bu kullanım, dönemin aile yapısı ve kadının resmî olmayan kimliklendirilme biçimi hakkında bilgi sunuyor. Ancak her çiçekli taşın kadın mezarı olduğu veya her motifin aynı anlamı taşıdığı varsayılmamalıdır. Motiflerin biçimi, taşın tarihi, yazısı ve diğer özellikleri birlikte incelenmelidir. Çiçek ve bitki motifleri ne anlama geliyor? Osmanlı mezar taşı geleneğinde gül, lale, servi, üzüm, hayat ağacı ve saksıda çiçek gibi pek çok bitkisel motif kullanıldı. Bu motiflere farklı akademik ve kültürel çalışmalarda çeşitli anlamlar yükleniyor. Örneğin; Gül, bazı yorumlarda sevgi ve Hz. Muhammed’e duyulan bağlılıkla, Lale, Allah’ın birliğiyle, Servi, sabır, teslimiyet ve ölümsüzlük düşüncesiyle, Üzüm salkımı, bereketle, Hayat ağacı, dünya ile sonsuzluk arasındaki bağla ilişkilendiriliyor. Ancak sembollerin anlamı dönemden döneme, bölgeden bölgeye ve taşı yaptıran ailenin tercihine göre değişebilir. Bu nedenle bir motifin anlamı tartışmasız ve tek biçimli bir gerçek olarak sunulmamalıdır. Taş üzerindeki motif bazen kişinin adıyla bağlantılı Motifler her zaman yalnızca dinî veya sembolik anlam taşımıyor. Düzce Şehir Mezarlığı üzerine yapılan çalışmada, adı Lale olan bir kişinin mezar taşında lale motifinin kullanılmasına dikkat çekiliyor. Bu durum, mezar taşı süslemesinin bazen kişinin adı, kişisel özelliği veya ailesinin özel tercihiyle bağlantılı olabileceğini gösteriyor. Dolayısıyla motifler yorumlanırken taşın yazısı ile görsel özellikleri birlikte değerlendirilmelidir. Şiir ve maniler taşları kişisel bir hatıraya dönüştürüyor Bazı mezar taşlarında ölüm, gençlik, ayrılık ve dünya hayatının geçiciliği üzerine şiir veya mani biçiminde ifadeler bulunuyor. Genç yaşta ölen kişilere ait taşlarda yarım kalan hayatı, aile acısını ve özlemi anlatan dizeler görülebiliyor. Bazı taşlarda ise ziyaretçiye seslenen ve ölümün herkes için kaçınılmaz olduğunu hatırlatan öğütler yer alıyor. Bu metinler, taşın kabirde yatan kişi ile ziyaretçi arasında sembolik bir konuşma kurmasını sağlıyor. Osmanlıcadan Latin harflerine uzanan değişim Düzce’deki eski ve yeni mezarların yan yana bulunduğu alanlar, yazı ve dil değişimini aynı mekânda gözlemleme imkânı sunuyor. Osmanlı dönemine ait taşlarda Arap harfli Osmanlı Türkçesi kullanılırken Cumhuriyet döneminde Latin harfleriyle yazılmış kitabeler yaygınlaşıyor. Dil değişiminin yanında kullanılan ifadeler, mesleklerin yazılma biçimi, aile adları ve süslemeler de zamanla farklılaşıyor. Bu yönüyle mezarlıklar, Osmanlı’dan Cumhuriyet’e uzanan kültürel dönüşümün açık hava arşivi olarak değerlendirilebilir. Hicrî tarihler nasıl okunmalı? Tarihî mezar taşlarında ölüm yılı çoğunlukla Hicrî takvime göre yazılmış durumda. Hicrî yılı Miladi yıla çevirirken yalnızca sayılar arasındaki farkı çıkarmak her zaman doğru sonuç vermeyebilir. Dönüşümün uzman kişilerce yapılması, yazının bütünüyle okunması ve taşın zarar gören bölümlerinin tahminle tamamlanmaması gerekir. Bir rakamın yanlış okunması, kişinin ölüm tarihinin onlarca yıl farklı yazılmasına neden olabilir. Taşları okumak neden uzmanlık gerektiriyor? Osmanlıca bilmek, tarihî mezar taşlarını doğru okumak için önemli olsa da tek başına yeterli olmayabilir. Taşlarda; Sülüs ve talik gibi farklı yazı biçimleri, Kısaltmalar, Arapça ve Farsça ifadeler, Aşınmış veya kırılmış harfler, Yerel aile ve lakap adları bulunabilir. Bu nedenle kitabelerin tarihçi, sanat tarihçisi, epigrafi uzmanı ve eski yazı okuyabilen araştırmacılar tarafından birlikte değerlendirilmesi daha güvenilir sonuç sağlar. Her yazısız taş cellat mezarı değildir Osmanlı mezarlıklarıyla ilgili popüler anlatılarda yazısız taşların sıklıkla cellat mezarı olduğu ileri sürülüyor. Ancak bir taşın üzerinde yazı bulunmaması, tek başına onun cellada ait olduğunu kanıtlamaz. Yazı zamanla silinmiş, taş kırılmış, baş şahidesi kaybolmuş veya mezar ilk yapıldığında sade bırakılmış olabilir. Bu nedenle Düzce’deki yazısız veya sade taşlara ilişkin kimlik ve meslek tespiti, belge bulunmadan kesinleştirilmemelidir. Mezar taşları göçleri ve toplulukları gösterebilir mi? Düzce, farklı bölgelerden gelen toplulukların bir arada yaşadığı çok kültürlü bir şehir. Mezar taşlarında yer alan sülale adları, doğum yerleri, aile isimleri, dil tercihleri ve bazı kültürel işaretler göç hareketleri hakkında ipuçları sunabilir. Düzce Şehir Mezarlığı üzerine yapılan çalışmada Çerkez ve Abhaz ailelerinin bazı taşlarında sülale adları ile aile simgelerinin kullanıldığı; farklı topluluklarda renk, süsleme ve mezar biçimi bakımından çeşitli uygulamalara rastlandığı aktarılıyor. Bu tür bilgiler, sözlü tarih görüşmeleri ve aile arşivleriyle desteklendiğinde Düzce’nin göç ve yerleşim tarihinin anlaşılmasına katkı sağlayabilir. Tarihî taşları tehdit eden unsurlar neler? Yüzyıllardır açık havada bulunan mezar taşları doğal ve insan kaynaklı birçok tehditle karşı karşıya. Başlıca riskler şöyle sıralanabilir: Yağmur, kar, don ve sıcaklık değişimleri, Yosun, liken ve bitki oluşumu, Taşın çatlaması veya devrilmesi, Yol ve çevre düzenleme çalışmaları, Yeni mezar yapımı sırasında eski taşların yer değiştirmesi, Yanlış temizlik yöntemleri, Sert kimyasal kullanımı, Kitabelerin bilinçsizce boyanması, Taşların çalınması veya farklı yere taşınması, Kimlik ve konum bilgilerinin kayıt altına alınmaması. Özellikle basınçlı su, sert fırça, çamaşır suyu ve benzeri kimyasallarla yapılan bilinçsiz temizlik, taşın yüzeyine ve yazılarına geri dönüşü olmayan zararlar verebilir. Taşları yerinden kaldırmak neden sakıncalı? Tarihî mezar taşının değeri yalnızca üzerindeki yazıdan oluşmuyor. Taşın bulunduğu mezar, yönü, çevresindeki diğer mezarlar ve aile bağlantıları da tarihsel bilginin bir parçası. Taşın başka bir yere taşınması veya mezarla bağlantısının koparılması, önemli bilgilerin kaybolmasına neden olabilir. Bu nedenle zorunlu koruma çalışmaları dışında taşların yerinden oynatılmaması; yapılacak müdahalelerin uzmanlar ve yetkili kurumların gözetiminde gerçekleştirilmesi gerekiyor. Düzce için dijital mezar taşı envanteri oluşturulabilir Düzce’deki tarihî taşların korunması için hazırlanabilecek en önemli çalışmalardan biri, kapsamlı bir dijital envanter. Her taş için şu bilgilerin kaydedilmesi mümkün: Yüksek çözünürlüklü ön, arka ve yan fotoğraflar, Mezarlık ve bölüm bilgisi, Taşın yaklaşık ölçüleri, Malzeme türü, Başlık ve tepelik biçimi, Kitabenin özgün yazımı, Günümüz Türkçesine çevrisi, Hicrî ve Miladi tarih, Motif ve süslemeler, Korunma durumu, Varsa aile ve meslek bilgisi, Uzman değerlendirmesi. Böyle bir çalışma, taş zarar görse bile üzerindeki tarihî bilginin dijital ortamda korunmasını sağlayabilir. Mevcut mezarlık sistemi tarihî envanterle geliştirilebilir Düzce Belediyesinin Mezarlık Bilgi Sistemi, vatandaşların isimle kabir sorgulaması yapmasına ve mezar konumuna ulaşmasına imkân sağlıyor. Bu hizmetin tarihî mezar taşlarına yönelik ayrı bir kültürel miras bölümüyle geliştirilmesi, şehir arşivi açısından yeni bir değer oluşturabilir. Ancak tarihî mezarlara ait ayrıntılı konumların kamuoyuna açılması sırasında güvenlik, kişisel hassasiyetler ve eserlerin korunması da dikkate alınmalıdır. Yaşlıların hatıraları kayıt altına alınmalı Mezar taşındaki aile veya lakap adının anlamı bazen yazılı kaynaklarda bulunmayabilir. Bu durumda mahallede yaşayan yaşlılar, aile büyükleri ve yerel tarih araştırmacılarının anlatıları önemli bir kaynak oluşturabilir. Akademik çalışmalarda da Düzce yöresindeki eski mezarlıkların yerlerinin tespit edilmesi, yaşlılarla sözlü tarih görüşmeleri yapılması ve eski harfli taşların uzman kişilerce okunarak envantere alınması öneriliyor. Ancak sözlü anlatılar tek başına kesin tarihî gerçek olarak kabul edilmemeli; mümkün olduğunda resmî ve yazılı kayıtlarla karşılaştırılmalıdır. Okullar için açık hava tarih dersi olabilir Tarihî mezar taşları, öğrencilerin yerel tarihi yalnızca kitaplardan değil, yaşadıkları şehirdeki somut eserlerden öğrenmesini sağlayabilir. Uzman rehberliğinde hazırlanacak eğitim programlarında; Eski ve yeni alfabeler, Hicrî ve Miladi takvim, Eski meslekler, Taş işçiliği, Süsleme sanatı, Aile ve şehir tarihi, Kültürel mirasın korunması gibi konular işlenebilir. Bu çalışmalar sırasında mezarlıkların manevi niteliğine ve ziyaret kurallarına özen gösterilmesi temel şart olmalıdır. Tarihî mezar taşları turizm malzemesine dönüştürülmemeli Mezar taşlarının kültürel değeri yüksek olsa da bu alanlar öncelikle insanların defnedildiği ve yakınlarının ziyaret ettiği manevi mekânlar. Bu nedenle hazırlanacak kültür rotaları veya eğitim programları, mezarlığı sıradan bir gezi alanına dönüştürmeden planlanmalıdır. Sessizlik, mahremiyet, mezarlara zarar vermeme, izinsiz temas etmeme ve ziyaretçilerin hassasiyetlerine saygı temel ilkeler arasında bulunmalıdır. Düzce’nin geçmişi taşların üzerinde yaşamayı sürdürüyor Düzce merkezdeki Osmanlı taşları, Konuralp’teki aile mezarlığı, Akçakoca’daki sarıklı ve serpuşlu örnekler ile yörede tespit edilen eski kitabeler; şehrin geçmişinin yalnızca resmî binalarda ve yazılı arşivlerde saklanmadığını gösteriyor. Bir taşın üzerindeki tek bir meslek adı, artık yapılmayan bir zanaatı; bir aile lakabı, unutulan bir sülaleyi; birkaç satırlık dua ise yüzyıllar önce yaşamış bir Düzcelinin adını günümüze taşıyabiliyor. Bu eserlerin doğru okunması, kayıt altına alınması ve korunması, yalnızca geçmişte yaşayanlara duyulan saygının değil, Düzce’nin kent hafızasına sahip çıkmanın da bir parçası. Düzce’nin tarihî mezar taşları sessiz olsa da dikkatle okunduğunda şehrin ailelerini, mesleklerini, inanç dünyasını, sanatını ve değişen yaşam biçimini anlatmaya devam ediyor. Kaynak notu Bu içerik; Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Portalı’ndaki Düzce merkez, Konuralp ve Akçakoca mezarlık envanterleri ile Düzce yöresindeki mezar taşlarını inceleyen akademik çalışmalar esas alınarak hazırlanmıştır. Başlık ve motiflerin anlamları her taş için kesin hüküm olarak kullanılmamış; kimlik, meslek ve sembol yorumlarında kitabe ve ek belge gerekliliği gözetilmiştir.