Düzce Ovası nasıl değişti? Uydu analizi şehir alanının yaklaşık 3,6 katına çıktığını gösteriyor

Düzce'nin son çeyrek yüzyıla yaklaşan dönemde geçirdiği değişim yalnızca nüfus artışı, yeni yollar, konutlar ve sanayi tesisleriyle sınırlı değil. Kentin arazi kullanımındaki dönüşümünü inceleyen bilimsel araştırmalar, şehirleşmenin Düzce Ovası ve çevresindeki izlerini rakamlarla ortaya koyuyor.

Uydu görüntüleri, uzaktan algılama teknikleri ve Coğrafi Bilgi Sistemleri (CBS) kullanılarak Düzce Merkez ilçesini inceleyen akademik bir araştırmaya göre, “şehir yapısı” olarak sınıflandırılan alan 1999 yılında yaklaşık 1.200 hektarken 2020 yılında 4.300 hektara ulaştı.

Araştırmadaki sınıflandırmaya göre 21 yılda şehir yapısı olarak belirlenen alan yaklaşık 3.100 hektar, başka bir ifadeyle 31 kilometrekare genişledi. 2020'de belirlenen alan, 1999 seviyesinin yaklaşık 3,6 katına karşılık geliyor.

Bu rakam bütün Düzce Ovası'nın yapılaştığı anlamına gelmiyor

Verileri değerlendirirken önemli bir ayrım yapılması gerekiyor.

Araştırmadaki 4.300 hektarlık değer, Düzce Ovası'nın tamamında yapılaşmış alan miktarını göstermiyor. Çalışmada Düzce Merkez ilçesi sınırları esas alınarak uydu görüntüleri üzerinden “şehir yapısı” adı verilen arazi sınıfının değişimi inceleniyor.

Bu nedenle “Düzce Ovası'nın 4.300 hektarı yapılaştı” ya da “4.300 hektar tarım arazisi betonlaştı” şeklinde bir sonuç çıkarmak doğru değil.

Bilimsel araştırmanın ortaya koyduğu temel sonuç, Düzce Merkez ilçesinde şehir yapısı olarak sınıflandırılan alanın 1999-2020 döneminde 1.200 hektardan 4.300 hektara yükselmesi ve kentsel alanın önemli ölçüde genişlemesi.

Bu ayrım, farklı tarihlerde ve farklı yöntemlerle hazırlanan arazi kullanım çalışmalarındaki rakamların birbirine karıştırılmaması açısından önem taşıyor.

Düzce Ovası ne kadar büyük?

Düzce Belediyesi'nin coğrafi bilgilerine göre Düzce Ovası yaklaşık 360,5 kilometrekarelik alan kaplıyor. Bu büyüklük yaklaşık 36 bin 50 hektara karşılık geliyor.

Ovanın doğu-batı yönündeki uzunluğu yaklaşık 23 kilometre, kuzey-güney yönündeki uzunluğu ise yaklaşık 20 kilometre. Genç bir çöküntü havzası özelliği taşıyan ova, büyük ölçüde alüvyal birikintilerden oluşuyor.

Düzce Belediyesi'nin coğrafi bilgilerinde ova aynı zamanda nitelikli tarım topraklarının bulunduğu bir alan olarak tanımlanıyor.

Dolayısıyla Düzce'nin kentsel gelişimi değerlendirilirken yalnızca yeni yerleşim alanlarının büyüklüğü değil, bu gelişmenin tarımsal üretim açısından önemli topraklarla ilişkisi de öne çıkıyor.

1999'dan sonra Düzce'nin yerleşim düzeni değişti

Düzce'nin bugünkü kentsel görünümünü anlamak için 1999 depremlerinin ardından başlayan sürece bakmak gerekiyor.

17 Ağustos ve 12 Kasım 1999 depremlerinin ardından yeniden yapılanma sürecine giren Düzce, 9 Aralık 1999 tarihinde il statüsü kazandı.

Arazi kullanımındaki değişimleri inceleyen akademik araştırmada deprem sonrası yeniden yapılanma ve il statüsüne geçiş, Düzce'nin mekânsal gelişiminde etkili süreçler arasında değerlendiriliyor.

Deprem sonrasında inşa edilen kalıcı konutların özellikle Düzce Ovası'nın kuzeydoğusunda yeni bir şehir yapısının oluşmasında etkili olduğu araştırmada belirtiliyor.

Böylece kent yalnızca mevcut merkez çevresinde genişlemedi; farklı bölgelerde yeni yerleşim odakları da gelişmeye başladı.

2010'da şehir yapısı 2.700 hektara ulaştı

Akademik araştırma yalnızca 1999 ve 2020 yıllarını karşılaştırmıyor.

2010 yılı uydu görüntülerinin analizinde Düzce Merkez ilçesinde şehir yapısı olarak sınıflandırılan alanın yaklaşık 2.700 hektara ulaştığı belirlendi.

Araştırmaya göre bu dönemde şehir yapısı özellikle D-100 kara yolu boyunca ve ovanın kuzeydoğusundaki kalıcı konutlar bölgesinde yoğunlaşıyordu.

Araştırmanın üç temel dönemindeki değişim şöyle gerçekleşti:

1999 — yaklaşık 1.200 hektar

2010 — yaklaşık 2.700 hektar

2020 — yaklaşık 4.300 hektar

Bu veriler, kentsel alanın büyümesinin yalnızca belirli bir döneme sıkışmadığını, araştırmanın kapsadığı 21 yıllık süreç boyunca devam ettiğini gösteriyor.

Üniversite çevresinde yeni yerleşim alanları gelişti

Düzce'nin arazi kullanımındaki değişimi etkileyen unsurlardan biri de Düzce Üniversitesi'nin kurulması oldu.

Araştırmada, üniversitenin gelişmesiyle birlikte Yörük ve Konuralp çevresinde öğrencilere yönelik özel ve kamu yurtları ile konutların inşa edildiği, çok katlı yapıların yaygınlaşmaya başladığı ve bunun arazi kullanımında değişim oluşturduğu belirtiliyor.

Bu gelişme, Düzce'nin yerleşim dokusunun zaman içerisinde farklı odaklara doğru genişlemesinin örneklerinden biri olarak öne çıkıyor.

Sanayileşme de arazi kullanımını etkiledi

Düzce'nin 2004 yılında yatırım ve istihdam teşvikleri kapsamına alınması da araştırmada arazi kullanımındaki değişimler üzerinde etkili faktörlerden biri olarak değerlendiriliyor.

Sanayi yatırımları ve organize sanayi bölgelerinin gelişmesi, yalnızca ekonomik yapı ve istihdam üzerinde değil, arazi kullanımında da değişikliklere yol açtı.

Akademik araştırmanın dikkat çektiği önemli noktalardan biri ise şehir yapısı ve diğer yapay yüzeyler olarak sınıflandırılan alanların önemli bölümünün I. sınıf tarım arazileri üzerinde bulunması.

Araştırmanın sonuç bölümünde, 1999'dan 2020'ye şehir yapısındaki artışın I. sınıf tarım arazileri üzerine doğru yayıldığı belirtiliyor.

D-100 ve Anadolu Otoyolu da gelişimi şekillendirdi

Düzce'nin İstanbul ile Ankara arasındaki önemli ulaşım koridorlarından birinde bulunması da arazi kullanımını etkileyen unsurlar arasında.

D-100 kara yolu ile Anadolu Otoyolu'nun Düzce Ovası ve çevresindeki ulaşım yapısında önemli bir yere sahip olması; sanayi tesisleri, yol üstü tesisleri ve farklı yapay yüzeylerin ana ulaşım güzergâhlarının çevresinde gelişmesine zemin hazırladı.

Akademik araştırmada da kara yolları ve otoyollar üzerindeki tesislerin artması, bu tesislerin tarım arazileri üzerindeki konumu ve Anadolu Otoyolu'na yakın alanlardaki sanayi tesisleri arazi kullanımındaki değişim açısından dikkat çekilen başlıklar arasında yer alıyor.

Tarım alanlarında yaklaşık 95 bin dekarlık azalma

Düzce Merkez ilçesine ilişkin tarım istatistikleri, uzun dönemli değişimin başka bir boyutunu ortaya koyuyor.

Akademik çalışmada TÜİK verileri esas alınarak yapılan değerlendirmeye göre, Düzce Merkez ilçesindeki toplam tarım arazilerinde 2004-2023 yılları arasında genel bir azalma yaşandı.

Çalışmada bu dönemde toplam tarım arazilerindeki azalmanın yaklaşık 95 bin dekar olduğu belirtiliyor.

95 bin dekar yaklaşık 9 bin 500 hektar, başka bir ifadeyle 95 kilometrekareye karşılık geliyor.

Ancak bu rakamın anlamı konusunda dikkatli olmak gerekiyor.

Tarım alanlarındaki yaklaşık 95 bin dekarlık istatistiksel azalmayı “95 kilometrekare tarım arazisi betonlaştı” şeklinde yorumlamak doğru değil.

Tarım alanı istatistiklerindeki değişim ile uydu görüntülerinden belirlenen şehir yapısı aynı veri seti ve aynı sınıflandırma değil. Arazi kullanım biçimlerindeki değişiklikler farklı süreçlerden etkilenebiliyor.

Bu nedenle 95 bin dekarlık azalma, Düzce Merkez ilçesindeki tarım arazilerinin uzun dönemdeki değişimini gösteren ayrı bir veri olarak değerlendirilmeli.

Düzce Ovası 2017'de koruma altına alındı

Düzce Ovası'nın tarımsal önemi nedeniyle önemli bir koruma kararı 2017 yılında yürürlüğe girdi.

Düzce Ovası, 21 Ocak 2017 tarihli Resmî Gazete'de yayımlanan karar kapsamında Büyük Ova Koruma Alanı ilan edildi.

Kararın temelinde tarımsal üretim potansiyeli yüksek ovaların erozyon, kirlenme, amaç dışı veya yanlış kullanım nedeniyle toprak kaybına ve arazi bozulmasına karşı korunması bulunuyor.

Kararın yayımlandığı tarihte onaylı planlı alanlar ile ilgili mevzuata göre daha önce tarım dışı kullanım izni verilmiş alanlar ise uygulamanın dışında bırakıldı.

Bu nedenle Büyük Ova Koruma Alanı ile Düzce Ovası'nın coğrafi alanı aynı kavram olarak değerlendirilmemeli.

Düzce Ovası neden önemli?

Düzce Ovası yalnızca kentin üzerinde geliştiği geniş ve düz bir arazi değil.

Düzce'nin tarımsal yapısı ve ilçelerde öne çıkan üretim alanları, Düzce Tarım Atlası: Hangi ilçede hangi ürün öne çıkıyor? başlıklı kapsamlı çalışmada da ayrıntılı olarak ele alınıyor.

Resmî coğrafi bilgilerde ova tarımsal üretim açısından önemli bir alan olarak belirtilirken, Düzce Belediyesi de ovanın nitelikli tarım topraklarından oluştuğuna dikkat çekiyor.

Bu nedenle Düzce'deki şehirleşme tartışması yalnızca “şehir ne kadar büyüdü?” sorusundan ibaret değil.

Konut, sanayi, ulaşım, üniversite ve ticari faaliyetlerin ihtiyaç duyduğu alanlarla verimli tarım topraklarının korunması arasındaki dengenin nasıl kurulacağı, kentin geleceği açısından önem taşıyor.

Ovanın zemini ayrı değerlendirilmek zorunda

Düzce Ovası jeolojik olarak genç bir çöküntü havzası özelliği taşıyor ve büyük ölçüde alüvyal birikintilerle dolmuş durumda.

Ancak bu durum, ovanın her noktasında aynı zemin özelliklerinin bulunduğu anlamına gelmiyor.

Bir bölgenin veya parselin yapılaşmaya uygunluğu yalnızca “Düzce Ovası üzerinde bulunuyor” değerlendirmesiyle belirlenemez. Yapılaşma kararlarında güncel imar durumu, jeolojik ve jeoteknik çalışmalar, zemin ve temel etütleri ile yetkili kurumların kararlarının esas alınması gerekiyor.

Bu nedenle Düzce'nin büyümesiyle zemin ve afet güvenliği konusu birbirinden ayrı düşünülemeyecek başlıklar arasında bulunuyor.

Uydu verileri Düzce için ne söylüyor?

Mevcut bilimsel veriler birlikte değerlendirildiğinde Düzce'de son çeyrek yüzyıla yaklaşan dönemin dikkat çekici değişimlerinden birinin kentsel alanların genişlemesi olduğu görülüyor.

Düzce Merkez ilçesini kapsayan akademik uydu ve CBS analizine göre:

1999 — Şehir yapısı: yaklaşık 1.200 hektar
2010 — Şehir yapısı: yaklaşık 2.700 hektar
2020 — Şehir yapısı: yaklaşık 4.300 hektar
1999-2020 artışı: yaklaşık 3.100 hektar
Alansal karşılığı: yaklaşık 31 kilometrekare
2020 seviyesinin 1999'a oranı: yaklaşık 3,6 kat

Bu rakamların tamamı Düzce Merkez ilçesi için akademik araştırmada kullanılan arazi sınıflandırmasına ait.

Bu nedenle veriler bütün Düzce Ovası'nın yapılaşma miktarı veya yalnızca betonla kaplanan yüzey olarak değerlendirilmemeli.

Ayrıca aynı yöntem ve sınıflandırmayla 2021-2026 dönemini kapsayan karşılaştırılabilir güncel bir bilimsel veri ortaya konulmadan 2026 yılı için hektar üzerinden tahmin yürütmek doğru olmaz.

Düzce'nin bundan sonraki asıl sorusu

Uydu görüntüleri ve arazi kullanım araştırmalarının ortaya koyduğu tablo, Düzce'nin önemli bir mekânsal dönüşüm geçirdiğini gösteriyor.

Deprem sonrası yeniden yapılanma, yeni konut alanları, üniversitenin gelişimi, sanayi yatırımları ve ulaşım ağları kentin büyümesini etkileyen unsurlar arasında yer aldı.

Buna karşılık Düzce Ovası'nın nitelikli tarım toprakları, doğal yapısı, zemin özellikleri ve afet riskleri de gelecekteki planlama kararlarında birlikte değerlendirilmesi gereken başlıklar olarak önemini koruyor.

Yaklaşık çeyrek yüzyıl önceki Düzce ile bugünkü Düzce arasındaki değişim artık yalnızca şehirde dolaşırken görülen yeni binalar ve yollarla değil, uydu görüntülerine dayanan arazi kullanım verileriyle de izlenebiliyor.

Önümüzdeki yıllarda yanıt aranacak temel soru ise giderek daha önemli hale geliyor:

Düzce büyümeye devam ederken Düzce Ovası'nın tarımsal üretim gücü ve nitelikli toprakları ne ölçüde korunabilecek?